مىشود « ، هم جواب مثبت داده شود هم منفى ، چنان كه در آراء و عقائد فلسفى در بارهء حركت مادّه ديده مىشود . بايد گفت : علَّت اختلاف پاسخ به يك سؤال داراى انواعى متعدّد است : نوع يكم - گاهى مستند به تنوّع جهات موضوع سؤال است كه ما در آغاز اين مبحث مشروحا آن را متذكَّر شديم . در اين قسم از تعدّد پاسخ اصلا نبايد گفت : به يك سؤال پاسخهاى متعدّد داده شده است ، زيرا با فرض تعدّد جهات موضوع كه براى هر يك از آنها پاسخى معيّن داده مىشود ، در حقيقت هر سؤالى يك پاسخ داشته است . نوع دوم - موضوع مورد سؤال يك حقيقت بوده و داراى تنوّع جهات نيست و با اين حال پاسخهاى مختلف و گاهى پاسخهاى متضادّ به آن داده مىشود . اين اختلاف مستند به شرايط ذهنى و روانى پاسخ گويندگان مىباشد ، مانند كسى كه بيمارى يرقان داشته باشد ، اگر در بارهء رنگ آبى از وى سؤال شود ، خواهد گفت : « زرد است » و كسى كه شرائط ذهنى و روانى او چنين باشد كه به طبيعت بشرى بدبين بوده باشد ، در برابر سؤال از اين كه « آيا حركت تكاملى بشرى رو به خير و عظمتها است و يا رو به خودخواهى و درندگى و خود هدف ديدن و غير ذلك » ، قطعا پاسخ او همان خودخواهى و درندگى و خود هدف ديدن خواهد بود . اگر محبوب يك انسان را در ميان يك منظرهء طبيعى بسيار زيبا كشته باشند ، اگر در بارهء آن منظره از او بپرسند ، قطعى است كه ناگوارى درونى ناشى از كشته شدن محبوب وى در ميان آن منظرهء زيبا در كيفيّت پاسخ وى مؤثّر خواهد بود . و بطور كلَّى چنان كه كيفيّت موضع گيريهاى فيزيكى و چگونگىهاى ساختمان عضوى انسان در درك و دريافت واقعيّتها مؤثّر است ، همچنين شرايط ذهنى و دريافتها و آرمانهاى روحى نيز در معرفت حاصل از ارتباط با واقعيّتها مؤثّر مىباشد . در اين نوع اختلاف ، اگر آن شرايط ذهنى و مختصّات روانى كه در چگونگى پاسخ مؤثّر مىباشند امور طبيعى باشند ، مانند موضعگيرى فيزيكى ( ديدن اجسام از فاصله‌هاى دور كه موجب كوچك ديدن آنها مىباشد ) هيچ اعتراض و اشكالى در اختلاف پاسخها پيش نمىآيد ، زيرا همين كه دخالت شرايط خاصّ ذهنى در نظر گرفته شد ، همه قانع ميشوند كه پاسخ مطابق شرايط ذهنى يا